ก่อนที่นครศรีธรรมราชจะถูกจดจำในฐานะ “เมืองพระบรมธาตุ” ผืนแผ่นดินลุ่มน้ำปากพนังและอาณาจักรตามพรลิงค์เคยเป็นพื้นที่ของเครือข่ายชุมชนพราหมณ์ไศวนิกาย ซึ่งจัดระเบียบความเชื่อ พิธีกรรม และอำนาจผ่านโครงสร้างที่เรียกว่า “มัณฑละ” ร่องรอยของศูนย์กลางศรัทธาเหล่านี้ยังคงปรากฏผ่านเขาคา โมคลาน และเมืองโบราณ สะท้อนบทบาทของพราหมณ์ในฐานะผู้วางรากฐานทางศาสนาและวัฒนธรรมให้กับนครศรีธรรมราชตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน
มัณฑละพราหมณ์ในนครศรีธรรมราชหมายถึงเครือข่ายชุมชนพราหมณ์ที่มีบทบาทสำคัญต่อการก่อรูปทางศาสนาและวัฒนธรรมของคาบสมุทรภาคใต้ โดยเฉพาะในช่วงสมัยอาณาจักรตามพรลิงค์ หลักฐานทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีแสดงให้เห็นว่าพราหมณ์มิได้เป็นเพียงผู้ประกอบพิธีกรรม หากแต่เป็นกลุ่มชนที่ตั้งถิ่นฐานอย่างเป็นระบบในพื้นที่ที่มีความสำคัญต่อการค้าและการเดินทาง พราหมณ์จึงทำหน้าที่เป็นทั้งผู้สืบทอดองค์ความรู้ทางศาสนาและผู้ถ่ายทอดวัฒนธรรมอินเดียเข้าสู่โครงสร้างสังคมท้องถิ่นในลุ่มน้ำปากพนังและเมืองนครศรีธรรมราชอย่างต่อเนื่อง
โครงสร้างของมัณฑละพราหมณ์สามารถจำแนกออกเป็นสามศูนย์กลางหลักตามลำดับพัฒนาการ ได้แก่ มัณฑละเขาคา มัณฑละโมคลาน และมัณฑละเมืองโบราณ มัณฑละเขาคาเป็นศูนย์กลางยุคแรก มีอายุอยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 11–15 และเป็นพื้นที่ที่พบหลักฐานชัดเจนของพราหมณ์ไศวนิกายจากโบราณสถานบนเขาคา ต่อมามัณฑละโมคลานซึ่งตั้งอยู่ในพื้นที่ลุ่มชายทะเลที่เชื่อมโยงกับเขาคา ได้พัฒนาเป็นชุมชนค้าขายสำคัญ พร้อมการก่อสร้างเทวาลัยขนาดใหญ่เป็นศูนย์กลางทางศาสนา เมื่อบทบาทของเขาคาลดลง ศูนย์กลางของมัณฑละพราหมณ์จึงย้ายเข้าสู่มัณฑละเมืองโบราณในพื้นที่เมืองนครศรีธรรมราชปัจจุบัน โดยพบโบราณสถานพราหมณ์ทั้งในเขตเมืองและบริเวณรอบนอก เช่น บ้านกำโลน สะท้อนการปรับตัวของชุมชนพราหมณ์ให้สอดรับกับโครงสร้างเมืองที่เปลี่ยนแปลงไป
ในด้านความเชื่อ ชุมชนพราหมณ์ในมัณฑละต่าง ๆ นับถือศาสนาพราหมณ์เป็นหลัก โดยเฉพาะไศวนิกายซึ่งบูชาพระศิวะ และพบการนับถือไวษณพนิกายหรือพระนารายณ์ควบคู่กัน หลักฐานสำคัญ ได้แก่ เทวาลัยเขาคา เทวาลัยโมคลาน ฐานพระสยม หอพระอิศวร และหอพระนารายณ์ ซึ่งยืนยันบทบาทของพราหมณ์ในฐานะผู้ดูแลศาสนสถานและพิธีกรรมของรัฐ ความสำคัญของมัณฑละพราหมณ์มิได้สิ้นสุดลงในอดีต หากยังปรากฏความต่อเนื่องผ่านตระกูลพราหมณ์บางสายที่สืบทอดหน้าที่ในพิธีหลวงมาจนถึงปัจจุบัน เช่น ตระกูลสยมภพ และตระกูลโกมลเวทินบางส่วน อันเป็นหลักฐานของการดำรงอยู่ของสถาบันพราหมณ์ในนครศรีธรรมราชบนพื้นฐานประวัติศาสตร์ที่ตรวจสอบได้
ผู้เขียน - เอก ลิกอร์ ที่มาสืบค้นข้อมูล :https://www.facebook.com/nailigorhttps://www.facebook.com/nailigor
ที่มาและเอกสารอ้างอิง
– กรมศิลปากร, โบราณคดีนครศรีธรรมราช
– สุจิตต์ วงษ์เทศ, นครศรีธรรมราช: เมืองท่าศรีวิชัย
– ศานติ ภักดีคำ, งานศึกษาว่าด้วยอาณาจักรตามพรลิงค์และชุมชนพราหมณ์ภาคใต้
– รายงานการสำรวจและขุดค้นโบราณคดีบริเวณเขาคาและโมคลาน, กรมศิลปากร
